دانشنامه

این مقاله دربارهٔ مجموعهٔ نوشتاری اطلاعات است؛ برای اطلاع دربارهٔ کاربردهای دیگر دانشنامه و دایرةالمعارف به دایرةالمعارف (ابهام‌زدایی) و دانشنامه (ابهام‌زدایی) مراجعه کنید.

دایرةالمعارف فارسی غلامحسین مصاحب، جامع‌ترین دانشنامهٔ عمومی به زبان فارسی

دانشنامه یا دایرةالمعارف، مجموعهٔ یا گردایهٔ نوشتاری جامعی است که شامل اطلاعاتی دربارهٔ همهٔ شاخه‌های دانش یا شاخهٔ مشخصی از دانش است. دانشنامه نباید با لغتنامه اشتباه شود: در حالی که لغت‌نامه‌ها به معنی هر یک از سرمدخل‌هایش که معمولاً یک واژه هستند می‌پردازند، دایرةالمعارف‌ها حاوی اطلاعاتی دربارهٔ سرمدخل‌هایشان هستند. البته در مواردی مرز این دو روشن نیست و کتاب‌هایی (مثلاً لغتنامهٔ دهخدا) بین این دو هستند.

برای فهرستی از دانشنامه‌های مهم تاریخ، فهرست دانشنامه‌ها و فهرست دانشنامه‌های فارسی را ببینید.

[ویرایش] تعریف عمومی

[ویرایش] پیرامون واژه‌

عنوان دانشنامه را نخستین بار ابن سینا در کتاب دانشنامهٔ علایی به کار برد. ^[۱] پس از او محمدامین استرآبادی در کتاب «دانشنامهٔ شاهی» این واژه را به کار برد. در دوران معاصر استفاده از این واژه به جای دایره المعارف رایج شد. برای نمونه پیرامون گزینش نام دانشنامهٔ بزرگ اسلامی چنین آورده‌اند:

بنیاد دایرة المعارف اسلامی به دلیل قدمت و اصالت کلمه دانشنامه و استعمال آن برای کتاب‌های دایرةالمعارف‌‌گونه در آثار پیشینیان (مانند دانشنامه علائی ابن سینا و دانشنامه شاهی محمدامین استرآبادی) این ترکیب فارسی ساده و رسا را بر اصطلاح «دایرة المعارف» ترجیح داد.

از آن پس در دانشنامه‌های رشد و ویکی‌پدیا نیز این ترکیب به کار رفت.

کلمهٔ دایرةالمعارف معادل واژهٔ فرانسوی «آنسیکلوپدی» (encyclopédie) است که خود از عبارت یونانی ἐγκύκλιος παιδεία (انکیکلیوس پایدیا) گرفته شده‌است. مفهوم واژه «آنسیکلوپدی» را «آموزش یا دانشی که در دایره‌ای گرد آمده باشد» گفته‌اند.^[۲] واژهٔ فرانسوی آنسیکلوپدی را نیز نخستین بار ون رینگلبرگ (Joachim Sterck van Ringelbergh) در سال ۱۵۴۱ در عنوان دانشنامهٔ خود «Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia» به کار برد. کاربرد واژهٔ فارسی «دانشنامه» توسط پورسینا بیش از ۵۰۰ سال قبل از کاربرد واژهٔ فرانسوی «آنسیکلوپدی» بوده‌است.

بعضی دانشنامه‌ها از پسوند -پدیا (p(a)edia-) در انتهای عنوان خود استفاده می‌کنند، مانند بنگلاپدیا (که موضوع آن درباره بنگال است).

[ویرایش] ویژگی‌های دانشنامه‌ها

دانشنامه‌هایی که اکنون استفاده می‌کنیم از گسترش لغتنامه‌های قرن هجدهم به اینجا رسیده‌اند. در لغتنامه‌ها، واژه‌ها و معنی‌ها و گاهی اطلاعات اندکی دربارهٔ واژه و ریشه‌یابی آن جمع‌آوری شده‌اند؛ این اطلاعات معمولاً به گونه‌ای است که بطور کامل نیاز خواننده را برطرف نمی‌کنند. از این رو دانشنامه‌ها به آگاهی دادن فراتر در مورد آن موضوع (یا واژه) پدید آورده شدند. همچنین، یک دانشنامه نسبت به لغتنامه دارای اطلاعاتی همچون نقشه و تصویر، کتاب‌شناسی و آماره نیز می‌تواند باشد.

چهار عنصر اصلی‌ای که در دانشنامه‌ها تعریف می‌شوند عبارت‌اند از: موضوع، گستره، ساختار، و روش تهیه.

دانشنامه می‌تواند عمومی باشد و دارای مقالاتی در تمام زمینه‌ها باشد (دانشنامهٔ بریتانیکا به زبان انگلیسی و دایرةالمعارف فارسی به زبان فارسی مثال‌های خوبی از دانشنامه‌های عمومی هستند). آنها همچنین می‌توانند در یک زمینهٔ خاص باشند (مثلاً دانشنامه‌هایی در پزشکی، فلسفه، یا حقوق). دانشنامه‌هایی گوناگونی نیز وجود دارد که شامل اطلاعات گسترده‌ای در یک زمینهٔ خاص هستند، مانند دانشنامهٔ بزرگ شوروی و دانشنامهٔ یهود.

[ویرایش] تاریخچه

پیشنهاد شده است که تاریخچهٔ دانشنامه‌نویسی با این مقاله یا بخش ادغام گردد. (بحث).

اولین کسی که سعی کرد دانش بشر را در کتابی جمع کند احتمالاً پلینی مهین (در کتاب ۳۷‐جلدی تاریخ طبیعی) یا ارسطو بود.^[۳] پس از آنها، هم در جهان غرب و هم در مشرق‌زمین تلاش‌هایی برای این کار صورت گرفت که از جمله اولینِ آنها می‌توان از کتاب اشتقاقات ایسیدوروس سویلی در قرن هفتم میلادی و کتاب مفاتیح العلوم محمد ابن احمد خوارزمی نام برد.

[ویرایش] پانویس

1. ↑ مقدسی ۱۳۸۴، صص ۱۱ تا ۱۶.
2. ↑ دورانت ۱۳۷۴، ص ۷۰۷
3. ↑ مصاحب ۱۳۸۱، ص ۹۵۷

[ویرایش] منابع

• «دایرةالمعارف». دایرةالمعارف فارسی ۱:‏ صص ۹۵۷‐۹۵۸. (۱۳۸۱، چاپ سوم). به سرپرستی مصاحب، غلامحسین، تهران: امیرکبیر، کتابهای جیبی. ISBN 964-303-045-8.
• مقدسی، مهناز. دانشنامه‌های ایرانی، تهران: مؤسسهٔ پژوهشهای فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۴، ISBN 964-379-044-4 .
• دورانت، ويل. تاريخ تمدن جلد ۱۱ (عصر ولتر). شرکت انتشارات علمی فرهنگی چاپ چهارم ، ۱۳۷۴.
• وسل، ژیوا، دایرةالمعارفهای فارسی، ترجمهٔ محمدعلی امیرمعزی، انتشارات توس، چاپ اول، ۱۳۶۸.

[ویرایش] پیوند به بیرون

• دانشنامه فضایی ایران

• Free online encyclopedia
• دانشنامه در جزیره دانش
• دانشنامهٔ ایرانیکا
• دانشنامه جهان اسلام
• دائرة المعارف بزرگ اسلامی
• دانشنامه رشد
• HighBeam™ Encyclopedia
• Columbia Encyclopedia

این نوشتار خُرد است. با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید.